Przemówienie Prezesa SRwP, Romana Kwiatkowskiego – 2 sierpnia 2026 r

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti

Szanowni Państwo,
Drodzy Ocalali, Przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, Przedstawiciele korpusu dyplomatycznego, Przedstawiciele Kościołów i wspólnot religijnych, Szanowni Goście,

Spotykamy się dziś w miejscu, które na zawsze pozostanie symbolem nienawiści, pogardy i ludobójstwa.

Auschwitz-Birkenau jest miejscem szczególnym. To miejsce pamięci Romów i Sinti, których dziś wspominamy, ale także narodu żydowskiego, Polaków oraz przedstawicieli innych narodów i grup, które padły ofiarą niemieckiego nazistowskiego terroru.

W nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku Niemcy zlikwidowali tzw. Zigeunerlager – obóz rodzinny dla Romów i Sinti w Auschwitz-Birkenau. Tamtej nocy zamordowano ponad 4300 kobiet, mężczyzn, osób starszych i dzieci.

W tym roku przypada 15. rocznica ustanowienia przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej 2 sierpnia Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti. Cztery lata później, w 2015 roku, Parlament Europejski ustanowił 2 sierpnia Europejskim Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti, uznając pamięć o romskich ofiarach za integralną część europejskiej pamięci o II wojnie światowej i ofiarach nazizmu.

To ważny wyraz uznania dla historii romskich ofiar oraz zobowiązanie państwa polskiego do zachowania pamięci o jednej z najbardziej przemilczanych tragedii II wojny światowej.

Stajemy dziś przed ich pamięcią z pokorą, szacunkiem i poczuciem odpowiedzialności.

Dzisiejsza uroczystość nie jest jednak wyłącznie hołdem dla ofiar Auschwitz-Birkenau. Jest hołdem dla wszystkich romskich ofiar nazistowskich prześladowań w Europie:

dla tych, którzy byli zamykani w gettach,
dla tych, którzy ginęli podczas masowych egzekucji,
dla tych, którzy umierali w obozach koncentracyjnych i obozach zagłady.

Szacuje się, że podczas II wojny światowej życie straciło około pół miliona Romów i Sinti.

Za każdą z tych liczb kryje się człowiek.
Imię.
Rodzina.
Historia.
Marzenia.

Dlatego nasza pamięć nie może ograniczać się do jednego miejsca ani do jednego dnia w roku.

Naszym obowiązkiem jest pamiętać.
Ale naszym obowiązkiem jest również mówić prawdę.

Jedną z najbardziej tragicznych kart tej historii są pseudomedyczne eksperymenty prowadzone przez doktora Josefa Mengele na romskich dzieciach, szczególnie na bliźniętach.

Dlatego szczególnego znaczenia nabiera obecność wśród nas młodych ludzi. Patrząc na nich, trudno nie pomyśleć o tamtych dzieciach, którym odebrano przyszłość. Ale patrząc na nich, widzimy również coś jeszcze.

Ponad osiemdziesiąt lat temu naziści chcieli skazać Romów na całkowitą zagładę. Chcieli, aby kolejne pokolenia nigdy się nie narodziły.

Dziś te kolejne pokolenia stoją pośród nas.
Są obecne.
Żyją.
Uczą się.
Marzą.

Są najpiękniejszym dowodem na to, że mimo niewyobrażalnej tragedii nasz naród przetrwał.

To zwycięstwo życia nad nienawiścią.
Pamięci nad zapomnieniem.

Pamięć nie może jednak istnieć bez edukacji. To ona sprawia, że historia pozostaje żywa i staje się przestrogą dla kolejnych pokoleń.

Dlatego tak ogromne znaczenie ma wystawa „Zagłada Romów Europejskich” znajdująca się w Bloku XIII. W tym roku przypada 25. rocznica jej otwarcia.

Ta wystawa jest owocem wielu lat pracy, determinacji i zaangażowania wielu osób. Powstała dzięki ludziom, którzy wierzyli, że historia Romów musi być opowiedziana pełnym głosem.

Ale wystawa nie może być jedynie artefaktem.
Nie może być jedynie świadectwem przeszłości.
Nie może być tylko miejscem, które istnieje.

Musi żyć.
Musi być integralną częścią edukacji prowadzonej przez Muzeum.
Musi być dostępna dla wszystkich chcących ją odwiedzić.

Bo pamięć, do której nie ma dostępu, powoli się zaciera.
A pamięć o ofiarach nigdy nie może zamilknąć.

Historia nie kończy się w muzeach.
Nie kończy się w podręcznikach.
Historia stawia nam pytania również dzisiaj.

Europa ponownie doświadcza wojny. Codziennie widzimy cierpienie ludności cywilnej. Giną dzieci. Giną całe rodziny. Wśród tych ofiar są również Romowie, choć bardzo często ich los pozostaje niewidoczny.

Jednocześnie, również w czasie pokoju, zbyt wielu Romów w Europie nadal doświadcza dyskryminacji. Wciąż istnieją bariery w dostępie do edukacji, ochrony zdrowia, rynku pracy i godnego życia.

To oznacza, że nasze wspólne zadanie nie zostało jeszcze wykonane.

My, Romowie, nie prosimy o szczególne traktowanie. Nie prosimy o nowe prawa. Nasze prawa już istnieją. Są zapisane w konstytucjach naszych państw, w ustawach oraz w europejskich standardach praw człowieka.

Dlatego żądamy ich pełnego respektowania.
Nie tylko w deklaracjach, ale przede wszystkim w codziennym życiu.

Bo tam, gdzie obowiązuje zasada równości wobec prawa, nie ma miejsca na dyskryminację, wykluczenie ani nienawiść.

Dzisiaj, stojąc na tej ziemi, przesiąkniętej krwią naszych bliskich, oddajemy hołd wszystkim pomordowanym. Ale jednocześnie składamy zobowiązanie wobec przyszłych pokoleń:

że pamięć będzie żywa,
że edukacja będzie odważna,
że prawda będzie pełna,
i że godność każdego człowieka będzie zawsze jednakowa.

Pamiętamy, aby nie zapomnieć.
Ale jeszcze bardziej pamiętamy po to, aby budować przyszłość opartą na prawdzie, odpowiedzialności, wzajemnym szacunku i godności każdego człowieka.

Niech naszym wspólnym zobowiązaniem będzie to, aby już nigdy żadne dziecko, bez względu na swoje pochodzenie, nie było ofiarą nienawiści, przemocy ani nieludzkich eksperymentów.

Dziękuję Państwu.