Oświadczenie Stowarzyszenia Romów w Polsce w sprawie artykułu w dzienniku Rzeczpospolita
Oświadczenie Stowarzyszenia Romów w Polsce z dnia 17 grudnia 2025 r.
dotyczące projektu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie walki Prokuratury z mową nienawiści.
W dniu 11 grudnia 2025 r. ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita” artykuł zatytułowany „Profesjonalizacja walki z hejtem” autorstwa Macieja Młynarczyka wiceprzewodniczącego zespołu doradców prokuratora generalnego ds. przeciwdziałania mowie nienawiści i przestępstwom motywowanym uprzedzeniami.
Artykuł jest interesujący z uwagi na poruszony temat mowy nienawiści. Jednakże czytając go nie sposób zapomnieć działań w identycznej sprawie Prokuratora Generalnego Andrzeja Seremeta w 2014 r. (swoiste: deja vu). Nawiasem mówiąc autor artykułu powołuje się na wymienionego prokuratora stwierdzając, że działania Andrzeja Seremeta „sprawdziły się”, co jest wypowiedzią delikatnie mówiąc kontrowersyjną i to z kilku powodów. Ale o tym później.
Na początek należy przypomnieć działania Prokuratora Generalnego Andrzeja Seremeta z roku 2014. Z punktu widzenia między innymi mniejszości romskiej w Polsce były one bardzo obiecujące i przy pełnej realizacji dawały nadzieję na znaczące ograniczenie zjawiska mowy nienawiści.
W dniu 26 lutego 2014 r. Prokurator Generalny wydał Wytyczne w zakresie prowadzenia postępowań o przestępstwa z nienawiści. W ślad za Wytycznymi w dniu 6 marca 2014 r. pojawiło się oświadczenie Wydziału Informacji i Kontaktu z Mediami Prokuratury Generalnej, w którym czytaliśmy:
„ Celowość wydania wytycznych wynika z konieczności ujednolicenia praktyki w zakresie prowadzenia postępowań karnych o przestępstwa popełnione na szkodę grupy osób albo poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej , wyznaniowej albo ze względu na jej bezwyznaniowość, niezależnie od kwalifikacji prawnej czynu zabronionego zwanych przestępstwami z nienawiści. Ponadto wytyczne Prokuratora Generalnego mają wyeliminować nieprawidłowości, które występowały w zakresie prowadzenia postępowań w sprawach o przestępstwa z nienawiści. Warto podkreślić, że wytyczne Prokuratora Generalnego są wiążące dla wszystkich organów uprawnionych do prowadzenia postępowania przygotowawczego, a więc nie tylko dla prokuratorów.”
Co istotnego zawierały te Wytyczne:
1) za wyczerpujące znamię publicznego nawoływania do nienawiści należy uznać również zachowania polegające na niepublicznym a nawet skrytym sporządzeniu tekstu, znaku graficznego lub symbolu o takim charakterze umieszczonego przez sprawcę w przestrzeni publicznej a w szczególności w Internecie lub w miejscu publicznym.
2) publiczne nawoływanie do nienawiści nie musi być kierowane bezpośrednio do osoby bądź osób faktycznie należących do grup wymienionych w Kodeksie karnym.
3) na każdym etapie postępowania przygotowawczego należy dążyć do dokonania precyzyjnych i miarodajnych ustaleń odnoszących się do zamiaru sprawcy, czynionych w oparciu o przeprowadzone dowody.
4) czynności z udziałem pokrzywdzonych powinny być dokonywane z poszanowaniem ich godności, w sposób zapobiegający wtórnej wiktymalizacji.
5) gdy jest to niezbędne dla poczynienia ustaleń faktycznych, uzyskanie adresu IP komputera, przy pomocy którego popełniono przestępstwo i zapisów monitoringu publicznego lub prywatnego powinno być dokonywane niezwłocznie. 6) decyzje procesowe, a zwłaszcza rozstrzygnięcia kończące postępowanie, powinny zawierać wnikliwe uzasadnienie, zrozumiałe dla uczestników postępowania karnego oraz opinii publicznej.
7) prokurator okręgowy wyznacza, w zależności od potrzeb, jedną lub dwie prokuratury szczebla rejonowego, w których prokurator rejonowy wyznacza po dwóch prokuratorów do prowadzenia postępowań w sprawach o przestępstwa z nienawiści.
8) każde postępowanie przygotowawcze o przestępstwo z nienawiści uznaje się za sprawę dużej wagi w rozumieniu Regulaminu wewnętrznego urzędowania prokuratury.
9) Departament Postępowania Przygotowawczego Prokuratury Generalnej prowadzi stały monitoring spraw o przestępstwa z nienawiści.
W dniu 27 października 2014 r. Prokurator Generalny wydał kolejne Wytyczne w sprawach związanych z przestępstwami z nienawiści dokonywanymi z wykorzystaniem Internetu. Wytyczne te zawierają polecenia dla prokuratorów.
Wykorzystanie Internetu do popełniania przestępstw z nienawiści jest szczególne niebezpieczne z uwagi na trudności w identyfikacji sprawców oraz zasięg przekazywanej informacji (nieograniczona ilość odbiorców oraz eskalacja wpisów pod wpływem poprzednich wpisów), stąd Prokurator Generalny zaleca podejmowanie czynności z urzędu. Należy zauważyć, że dotychczas znakomita większość spraw wszczynana była i jest na wniosek. Oto te założenia:
1) w argumentacji uzasadnienia prokurator prowadzący sprawę winien odnieść się do orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, tak w odniesieniu do nowych technologii, jak i mowy nienawiści.
2) w toku podejmowanych przez prokuratora czynności należy rozważać odpowiedzialność usługodawców (administratorów stron internetowych) w rozumieniu ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. z 2013 r. poz. 1422) – dalej: w/w ustawy;
3) w toku przesłuchania pokrzywdzonego należy uwzględnić, czy treści i obrazy stanowiące przedmiot postępowania wpłynęły na zachowanie innych osób, w realizacji znamion czynów zabronionych (w zakresie podżegania, znieważenia, naruszenia nietykalności cielesnej) a także szerzenia mowy nienawiści tworząc poczucie zagrożenia.
4) nie można poprzestać na samym uzyskaniu IP, bez zabezpieczenia kopii źródłowych logów dotyczących jego nadania i wykorzystywania, zwłaszcza w przypadku, gdy dostęp do Internetu z danego urządzenia nie ma stale przypisanego IP. Szczególnie istotne jest skopiowanie logów z serwerów proxy, w zakresie umożliwiającym identyfikację konkretnego urządzenia, który za jego pośrednictwem uzyskuje adres IP.
5) w przypadku wątpliwości związanych z identyfikacją sprzętu i jego użytkownika niezbędne jest podjęcie czynności zmierzających do ustalenia, czy z tego samego IP, w zbliżonym czasie były dokonywane inne czynności (jak logowanie do portali społecznościowych, banków itp. stron, z których korzystanie umożliwia indywidualna nazwa użytkownika (login) i hasło, a także czy na innych stronach, w zbliżonym czasie występowała osoba posługująca się tym samym pseudonimem (nickiem).
6) prokuratorzy powinni przeszukiwać zawartości urządzeń pracujących w sieci i wykorzystywanych do przekazywania treści i obrazów stanowiących przedmiot postępowania, w tym skrzynek pocztowych – w trybie art. 236a kpk w zw. z art. 219 kpk, a w przypadku braku możliwości ustalenia osoby dysponującej zasobami lub urządzeniem, zarządzać doręczenie odpisu postanowienia ustalonej osobie. Przeszukanie to może się odbywać także w drodze udostępniania przez operatora określonych zasobów (zdalny pulpit).
7) zgodnie z Wytycznymi , z uwagi na obowiązujące przepisy, nie jest w obecnym stanie prawnym możliwe dokonanie przeszukania na odległość w przypadku ustalenia, iż urządzenia lub zasoby znajdują się poza granicami Polski – bez skierowania wniosku do władz innego kraju o udzielenie pomocy prawnej.
8) w przypadku postępowania przygotowawczego wszczętego o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego prokurator z urzędu powinien (na podstawie art. 14 w/w ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. ) skierować do osoby świadczącej usługi elektroniczne urzędowe zawiadomienie, wskazującej na bezprawny charakter danych zamieszczonych w Internecie przez tegoż usługodawcę, o ile wcześniej dane te nie zostały usunięte.
9) w przypadku przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego, w których prokurator odmówił wszczęcia postępowania z urzędu, uzasadniając na piśmie swoje stanowisko prokurator powinien poinformować pokrzywdzonego o środkach prawnych o charakterze cywilnym lub administracyjnym, które może on podjąć samodzielnie. Chodzi o:
– zawiadomienie usługodawcy o bezprawnym charakterze danych przez niego publikowanych z żądaniem ich usunięcia na podstawie art. 14 ust. 1 w/w ustawy („Nie ponosi odpowiedzialności za przechowywane dane ten, kto udostępniając zasoby systemu…. nie wie o bezprawnym charakterze danych, a w razie otrzymania urzędowego zawiadomienia lub uzyskania wiarygodnej informacji o bezprawności danych ….. niezwłocznie uniemożliwi dostęp do tych danych.”) oraz art. 24 kodeksu cywilnego („Ten, czyje dobro zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba, że nie jest ono bezprawne. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych”) – dalej: kc;
– uzyskanie danych osoby lub podmiotu, któremu przydzielono dany adres IP;
– dochodzenia roszczeń na podstawie art. 23 w/w ustawy i art. 448 kc („W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę ….”).
10) na podstawie art. 8 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasadne jest na wniosek pokrzywdzonych – zgłoszenie przez prokuratora udziału w postępowaniach przed sądami administracyjnymi, toczącymi się w związku ze skargami osób pokrzywdzonych przestępstwami internetowymi, którym decyzją ostateczną odmówiono ujawnienia danych sprawców tych przestępstw.
11) W przypadku ustalenia w postępowaniu przygotowawczym, że treść lub obraz stanowiące przedmiot postępowania zostały umieszczone na stronie partii politycznej lub stowarzyszenia, bądź na tej stronie znajduje się link umożliwiający otwarcie tej strony, prokurator powinien zbadać, czy nie zachodzą okoliczności do delegalizacji partii lub stowarzyszenia. W takim przypadku materiały z postępowania ma on przekazać do Prokuratora Generalnego, który jest uprawniony do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności działalności politycznej partii z Konstytucją. Prokurator może w przypadku rażącego lub uporczywego naruszania prawa przez stowarzyszenie wystąpić do organu nadzoru (np. starosty) o rozwiązanie stowarzyszenia.
12) podsumowując Wytyczne Prokurator Generalny zaleca prokuratorom, przy ściganiu przestępstw internetowych, współpracę z innymi instytucjami i organami państwowymi oraz organizacjami pozarządowymi.
W specjalnym oświadczeniu z dnia 30 października 2014 r. Stowarzyszenie Romów w Polsce stwierdziło:
„Stowarzyszenie z zadowoleniem przyjmuje kolejne wytyczne Prokuratora Generalnego. Takie stanowisko wynika z dotychczasowych niezbyt dobrych kontaktów z jednostkami prokuratury związanych z załatwianiem naszych zgłoszeń o możliwości popełnienia przestępstwa z art. 119, 256, 257 Kodeksu karnego. Praktycznie wszystkie zawiadomienia składane przez nasze Stowarzyszenie zostały załatwione odmownie tzn. postępowania (dochodzenia) zostały umorzone albo odmówiono wszczęcia dochodzenia. Zauważamy, że organy ścigania prowadziły wymienione sprawy bardzo formalnie, bez empatii dla pokrzywdzonych. Działając w ten sposób prokuratorzy znacząco poszerzyli sferę niekaralności czynów, które winny być ścigane i karane. Szczególnie dotyczyło to nienawistnych wpisów internetowych. Stowarzyszenie podkreślało w wielu wystąpieniach, że wydawane przez jednostki prokuratury postanowienia o umorzeniu postępowania lub odmowie wszczęcia postępowania stawały się dla sprawców czynów z mowy nienawiści swoistym glejtem niewinności oraz otwarciem drzwi do kontynuowania dotychczasowych nagannych czynów.”
W dniu 5 marca 2025 r. wymienione Wytyczne z 2014 r. zostały uchylone przez Adama Bodnara Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. Wynika to z Wytycznych Prokuratora Generalnego z dnia 5 marca 2025 r. w sprawie prowadzenia postępowań o przestępstwa motywowane uprzedzeniami. Ich analiza wskazuje na kontynuację poprzednich Wytycznych (autorstwa Andrzeja Seremeta) poprzez połączenie obu aktów oraz zaktualizowanie niektórych zapisów.
Ponieważ ostatnio zmienił się Minister Sprawiedliwości Prokurator Generalny stąd pojawiła się kolejna koncepcja „profesjonalizacji” walki z hejtem, co ma znaleźć wyraz w przygotowywanym specjalnym rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości, o czym pisze „Rzeczpospolita”.
Dlaczego tak dużo i szczegółowo napisaliśmy o wydanych przez władzę publiczną dokumentach w sprawie mowy nienawiści? Bo dokumenty te były znakomicie napisane, zawierały wszystkie niezbędne prokuraturze narzędzia by zwalczać przestępstwa z nienawiści. Nic tylko je stosować. I tutaj jest problem. Od przełomu jakim miały być Wytyczne Andrzeja Seremeta z 2014 r. Stowarzyszenie Romów w Polsce kierując się między innymi zaleceniami zawartymi w tych Wytycznych skierowało do różnych jednostek prokuratury kilkadziesiąt zawiadomień o możliwości popełnienia przestępstwa w sprawach oczywistych, które winne być podjęte przez prokuraturę „z urzędu jako ważne”. Wszystkie sprawy, powtarzamy wszystkie sprawy, zostały załatwione odmownie postanowieniami o odmowie wszczęcia postępowania z powodu braku znamion czynu zabronionego. Tylko w dwóch przypadkach wszczęto postępowania (na polecenie sądów w wyniku naszego odwołania), które i tak następnie zostały umorzone oczywiście z powodu braku znamion czynu zabronionego.
Wniosek:
Wracając do artykułu z „Rzeczypospolitej” należy stwierdzić, że pisanie przez doradcę prokuratora generalnego o kolejnym kroku w celu profesjonalizacji walki z hejtem, co ma się wyrażać między innymi poprzez powołanie 13 prokuratur zatrudniających 30 prokuratorów specjalizujących się w ściganiu tego typu przestępstw, hejtowanym mniejszościom nic nie da. Zauważamy, że w Wytycznych z 16 lutego 2014 r. także była expressis verbis mowa o 45 prokuraturach okręgowych , które miały wyznaczyć 1-2 prokuratur rejonowych w każdej z dwoma prokuratorami wyspecjalizowanymi w sprawach mowy nienawiści, czyli łącznie około 90 – 180 prokuratorów. Jak podaliśmy wyżej nie stwierdziliśmy – pomimo tych Wytycznych – jakiejkolwiek pozytywnej zmiany w działalności prokuratury, czyli Wytyczne były pustymi zapisami. Zdaniem Stowarzyszenia najpierw trzeba zmienić mentalność prokuratorów by traktowali wszystkich obywateli polskich niezależnie od narodowości równoprawnie z innymi obywatelami i chcieli podejmować sprawy związane z mową nienawiści tak jak inne sprawy. Kolejna „profesjonalizacja walki z hejtem” – o czym pisze „Rzeczpospolita” – poprzez powstanie w prokuraturze „grupy do skutecznej walki z hejtem”niewiele da. Nie jest to czcze gadanie z naszej strony na co wskazują gorzkie doświadczenia z lat 2014 -2025 wynikające z kontaktów z różnymi szczeblami prokuratury. Trzeba jednak zauważyć, że prokuratura dostanie kolejną szansę by się wykazać skutecznością w działaniu. Oby tym razem skorzystała z możliwości poprawienia swojej reputacji.
Roman Kwiatkowski
Prezes Stowarzyszenia
