Podstawy prawne zwalczania dyskryminacji Romów

Centrum Monitoringu Antyromskiego i Dyskryminacji przy Stowarzyszeniu Romów w Polsce (dalej: Centrum)

Podstawy prawne zwalczania dyskryminacji Romów

1. Z przepisów Konstytucji RP (art.2, art. 32 ust. 1 i 2) wynika, że wszyscy obywatele są równi oraz, że wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne, a także, iż nikt nie może być dyskryminowany w życiu publicznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

2. Rozwinięcie zasady równości oraz niedyskryminacji znajduje się w zapisach ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 75). W szczególności w art. 1, gdzie expressis verbis wpisano, iż „ustawa reguluje sposób realizacji zasady równego traktowania osób bez względu na pochodzenie etniczne oraz określa zadania i kompetencje organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie tych spraw”. Nadto w art. 6 tej ustawy jej twórcy stwierdzili, że zabrania się dyskryminacji wynikającej z przynależności do mniejszości oraz, iż organy władzy publicznej są obowiązane podejmować odpowiednie środki w celu ochrony osób, które są obiektem dyskryminacji, wrogości lub przemocy, będących skutkiem ich przynależności do mniejszości.

3. Należy wymienić też przepisy Kodeksu karnego, w którym znajdują się normy, które winny chronić mniejszości przed sprawcami czynów godzących w nie. Chodzi o art. 118, art. 118a, art. 119, art. 256 i art. 257.Ważne są dwa ostatnie artykuły, przewidujące karalność za nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych (etnicznych), czy publiczne znieważenie grupy ludności z powodu jej przynależności narodowej (etnicznej).

4) Ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze:

– art. 2 „Zadaniem prokuratury jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw.

5) Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji:

– art. 1 ust. 1a Do podstawowych zadań Policji należą: pkt 4 wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców,

6) Kodeks Etyki Dziennikarskiej, który właściwie stosowany przez dziennikarzy winien zapobiegać wskazanej dyskryminacji.

Z doświadczenia Stowarzyszenia Romów w Polsce wynika, że zjawisko dyskryminacji Romów w mediach publicznych ma charakter powszechny. Dotyczy ono nie tylko prasy, ale także Internetu, radia i telewizji. Chodzi między innymi o epatowanie odbiorców romskim pochodzeniem sprawcy jakiegoś działania, czy zabronionego czynu. Jednocześnie zauważa się solidarność środowiska dziennikarzy w chronieniu swoich kolegów przed etyczną oceną ich nagannego zachowania. Pomimo wysyłania skarg do Rady Etyki Mediów Stowarzyszenie nie odnotowało jakiejkolwiek reakcji tej Rady w przedmiocie sprawy, pomimo że nakazują to przepisy prawa oraz dobrych obyczajów.

7) Na koniec przeglądu polskich aktów prawnych zawierających przepisy służące do zwalczania dyskryminacji (antycyganizmu) w domenie publicznej należy wymienić Wytyczne Prokuratora Generalnego. Pierwszymi były Wytyczne: – dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie prowadzenia postępowań o przestępstwa z nienawiści, – Wytyczne z dnia 27 października 2014 r. w sprawach związanych z przestępstwami z nienawiści dokonywanymi z wykorzystaniem Internetu.

W dniu 5 marca 2025 r. wymienione Wytyczne z 2014 r. zostały uchylone przez Adama Bodnara Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. Wynika to z Wytycznych Prokuratora Generalnego z dnia 5 marca 2025 r. w sprawie prowadzenia postępowań o przestępstwa motywowane uprzedzeniami. Ich analiza wskazuje na kontynuację poprzednich Wytycznych (autorstwa Andrzeja Seremeta) poprzez połączenie obu aktów oraz zaktualizowanie niektórych zapisów. Wytyczne z dnia 5 marca 2025 r. stanowią załącznik do niniejszego dokumentu. Nalezy dodać, że w sprawie nowych Wytycznych Stowarzyszenie Romów w Polsce wydało w dniu 17 grudnia 2025 r. specjalne oświadczenie, które także załączamy. Pomimo istnienia przepisów karnych, wymienionych Wytycznych oraz przeszkolonych prokuratorów praktycznie wszystkie zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa z nienawiści są załatwiane negatywnie, tzn. albo odmawia się wszczęcia postępowania albo nawet wszczęte – umarza. Dzieje się tak, gdyż sprawy dotyczące dyskryminacji mniejszości romskiej nie są traktowane przez organy ścigania jako ważne a wręcz przeciwnie.

8) Na zakończenie niniejszego wyliczenia należy wymienić Kartę Praw Podstawowych z dnia 14 grudnia 2007 r. (Dz. U. UE C z 2007 r., Nr 304 poz. 1), jako akt prawnie wiążący wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej, potwierdza że Unia Europejska przyczynia się do ochrony różnorodności kultur i tradycji narodów Europy, uznając przy tym, że godność człowieka jest nienaruszona oraz że musi ona być szanowana i chroniona, że każdy posiada prawo do wolności myśli, sumienia i religii oraz ich uzewnętrzania, że każdy ma prawo do wolności wypowiedzi oraz stowarzyszenia się i zgromadzeń, że wszyscy są wobec prawa równi. Karta zakazuje wszelkiej dyskryminacji, w szczególności zaś ze względu na płeć, rasę., kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej (etnicznej).

Oświęcim, styczeń 2026 r.

Roman Kwiatkowski
Prezes
Stowarzyszenia Romów w Polsce